Duchowość  ta oparta jest z jednej strony na duchowości świeckiej opartej na powszechnym powołaniu do świętości, z drugiej na życiu św. Franciszka, prawodawstwie Trzeciego Zakonu (Reguła i Konstytucje) oraz wielowiekowej tradycji ruchu tercjarskiego.

a) Świeckość

Franciszkanin świecki to osoba świecka włączona do Kościoła Powszechnego przez Chrzest święty i powołana do kontynuowania potrójnej misji Jezusa Chrystusa: kapłańskiej (składania Bogu należnych ofiar i uświęcania), królewskiej (kierowania światem według Bożych kryteriów) i prorockiej (głoszenie Królestwa Bożego).
Swoją drogę do świętości realizuje w środowisku, w którym żyje jako osoba niekonsekrowana. Określa to charakterystyczny styl jej życia, pole działania i podejmowanych dzieł czy to w świecie, czy w Kościele.

b) Fraciszkanizm

Franciszkanów świeckich od pozostałych chrześcijan odróżnia to, że pragną swoje świeckie powołanie realizować w oparciu o duchowość franciszkańską, czerpiąc ze wskazań św. Franciszka i z całej wielowiekowej tradycji ruchu franciszkańskiego. Odwołują się oni do wskazań ich własnej Reguły i Konstytucji oraz do uświęconej przez tyle pokoleń tradycji.

Elementy konstytutywne świeckiej duchowości franciszkańskiej. Można tu podać jedynie w wielkim skrócie istotne elementy duchowości franciszkańskie, które zawarte są w Regule i Konstytucjach. Zainteresowanych szerszym omówieniem tych zagadnień odsyłam do książki Martino Conti, Tożsamość franciszkańska Braci i Sióstr Trzeciego Zakonu Regularnego św. Franciszka. Komentarz do Reguły, Biblioteka Instytutu Studiów Franciszkańskich, Kraków 2002.

a) Pójście za Chrystusem na wzór św. Franciszka

Św. Franciszek w swoich pismach mówi wyłącznie o pójściu za Chrystusem, śladami Chrystusa, pójściu za ubóstwem i pokorą Pana naszego Jezusa Chrystusa. Całe życie św. Franciszka było realizacją Chrystusowego wezwania: Jeśli chcesz być doskonały, idź, sprzedaj wszystko, co posiadasz, i rozdaj ubogim, a będziesz miał skarb w niebie. Potem przyjdź i chodź za Mną (Mt 19,21) oraz Jeśli kto chce pójść za Mną, niech się zaprze samego siebie, niech weźmie krzyż swój i niech Mnie naśladuje (Mt 16,24). Franciszek chciał służyć drugiemu człowiekowi za wzorem Chrystusa, który dla nas stał się ubogi, który przyszedł służyć, był pokorny, posłuszny.

b) Zachowanie Ewangelii

Kto chce dojrzeć, zrozumieć i naśladować Chrystusa, musi szukać Go w Piśmie św., a szczególnie w Ewangelii. Zrozumiał to św. Franciszek, którego największym zamiarem, głównym pragnieniem i najszczytniejszym postanowieniem było zachowanie we wszystkim i poprzez wszystko świętej Ewangelii oraz doskonałe naśladowanie nauki i postępowania Pana naszego Jezusa Chrystusa... (Tomasz z Celano, Życiorys pierwszy św. Franciszka, 84).
Franciszkanin świecki za przykładem Serafickiego Ojca czyni z Ewangelii Regułę życia i zobowiązuje się do jej poznania. Częsta lektura Pisma św., słuchanie i medytacja prowadzą do uformowania jego postawy, podejmowania zadać w jego duchu oraz spoglądania w świetle Pisma św. na otaczającą rzeczywistość (por. Reguła 4,5).

c) Miłość Boga i bliźniego

W duchowości franciszkańskiej na pierwszym miejscu znajduje się Bóg i to co Boże. Św. Franciszek, nawiązując do przykazania miłości Boga i bliźniego (Mt 22,37-39) wzywa wszystkich do miłowania Boga ponad wszystko i uzasadnia tę miłość wdzięcznością za dzieło stworzenia, odkupienia i pozostania Jezusa w Eucharystii Z całego serca, z całej duszy, z całego umysłu, z całej siły i mocy, całym wysiłkiem, całym uczuciem, całym wnętrzem, wszystkimi pragnieniami i całą wolą kochajmy wszyscy Pana Boga, który dał się nam i daje nam wszystkim całe ciało, całą duszę i całe życie, który nas stworzył, odkupił i zbawił nas tylko ze swego miłosierdzia, które nam nieszczęsnym i nędznym, zepsutym i cuchnącym, niewdzięcznym i złym wyświadczył i wyświadcza wszelkie dobro ( I Reguła, 23,8).
Konsekwencją miłości Boga jest miłość bliźniego (Mt 25,40). Dla Franciszka bliźnim, którego należy miłować i przyjąć uprzejmie, jest każdy człowiek: trędowaty, współbrat, ubogi, bogaty, przyjaciel czy wróg, złodziej czy łotr (por. 1 Reguła 7,13).

d) Pokuta i nawrócenie

Wyrażenie "czynić pokutę" używane często przez św. Franciszka, ma takie same znaczenie jak metanoia biblijna, czyli pokuta, nawrócenie. Według św. Franciszka ludzie dzielą się na tych, co czynią pokutę i tych co pokuty nie czynią. W Pierwszym Liście skierowanym do wszystkich wiernych, a więc do pierwszych jego świeckich naśladowców zwanych wówczas pokutnikami, św. Franciszek wyjaśnia kim są ludzie czyniący pokutę: Wszyscy, którzy miłują Pana z całego serca, z całej duszy i umysłu, z całej mocy, miłują bliźnich jak siebie samych, a mają w nienawiści ciała swoje z wadami i grzechami i przyjmują Ciało i Krew Pana naszego Jezusa Chrystusa i czynią owoce godne pokuty. Pokuta sprowadza się do życia opartego na przykazaniach miłości Boga i bliźniego, na walce z grzechem poprzez wyrzeczenie i umartwienie, na uczestnictwie w życiu sakramentalnym i wydawaniu "owoców godnych pokuty", przez co św. Franciszek rozumiał spełnianie uczynków miłosierdzia.

e) Duch modlitwy

Modlitwa jest głównym przejawem życia religijnego. Modlitwa wysuwała się też na pierwszy plan w życiu św. Franciszka, który modlił się w każdej chwili siedząc, chodząc, jedząc i pijąc (Tomasz z Celano, Pierwszy życiorys św. Franciszka 71). W drugim życiorysie Tomasz z Celano nie wahał się napisać: Całą swoją intuicję i cały swój intelekt stapiał w jedność, o jaką prosił Boga, do tego stopnia, że cały stał się nie tylko modlącym się, co samą modlitwą (2 Życiorys 95). Swoich braci Franciszek przestrzegał, aby nie gasili w sobie ducha świętej modlitwy i pobożności (2 Reguła 5,1) oraz zachęcał, by służyli Bogu, wielbili Go i czcili Go (1Reguła 22,23).

f) Duch rad ewangelicznych

Franciszkanie świeccy, jako ludzkie świeccy, nie zobowiązują się uroczyście jak zakonnicy do zachowania rad ewangelicznych ubóstwa, czystości i posłuszeństwa, a jedynie są zobowiązani w swoim świeckim stanie do życia ich duchem, a przez to do przyczyniania się do rozwoju miłości w całym Kościele. Tak interpretuje rady ewangeliczne Reguła FZŚ.
Ubóstwo. Świeccy franciszkanie mają się kierować umiarem w korzystaniu z potrzebnych dóbr materialnych oraz oczyścić serce z nieuzasadnionej żądzy posiadania i panowania (Reguła FZŚ 11).
Posłuszeństwo. Mają spełniać wolę Pana i Jemu samemu się podobać. Na pierwszym miejscu trzeba być posłusznym Bogu i tym, przez których On wyraża swoją wolę. Z tego wynika wierność w wypełnianiu obowiązków własnego stanu Czystość. Niektórzy tylko zobowiązują się przez ślub do zachowania czystości. Wszyscy jednak zobowiązani są do przestrzegania i korzystania z praw małżeńskich w takim zakresie, jaki został określony przez prawo naturalne i naukę Kościoła.. Dla św. Franciszka czystość serca jest synonimem wyzwolenia i odwrócenia się od tego wszystkiego, co tu na ziemi mogłoby stanowić przeszkodę dla duchowego wzrostu.

g) Apostolat

Franciszkanie świeccy, jako żywe członki kościoła w łączności z hierarchią uczestniczą w misji nauczania i uświęcania, czyli w tym, co określa się jako apostolat. Stanowi on jedną z konstytutywnych cech Trzecich Zakonów jako takich, które "prowadzą życie apostolskie" (KPK kan. 303).
Franciszkanie świeccy podejmują dzieło apostolatu zarówno indywidualnie jak i jako wspólnota.
Apostolat może przyjąć różne formy:
apostolat przykładu, gdzie samo świadectwo życia chrześcijańskiego i franciszkańskiego jest wyzwaniem rzuconym współczesnemu światu, że Ewangelia jest możliwa do zachowania, a otocznie widząc "dobre czyny", zaczyna wielbić Ojca, który jest w niebie;
apostolat słowa, do którego zalicza się pouczenie indywidualne, katechizację, apostolstwo słowa pisanego, rozpowszechnianie dobrej pracy i książki, kursy, rekolekcje, audycje telewizyjne i radiowe, jak również wypowiadanie się w duchu chrześcijańskim w szkole, w prasie, w środowisku;
apostolstwo dzieł miłosierdzia, najbardziej znana w historii forma apostolatu tercjarskiego, która przejawiała się w opiece nad chorymi, fundowaniem przytułków, pomocy materialnej i moralnej ubogim, więźniom, poszkodowanym, pracy w grupach charytatywnych, itp.;
apostolat na rzecz misji, czyli organizowanie pomocy materialnej na rzecz misji i misjonarzy, modlitwa za misje, rozpowszechnianie idei misyjnej a nawet wyjazd do krajów misyjnych;
apostolat przekształcania rzeczywistości ziemskich w duchu chrześcijańskim.